Makarna Sosu Rehberi: Napoliten, Bolonez ve Arabiata Nasıl Yapılır?
Napoliten, bolonez ve arabiata: Üç klasik İtalyan makarna sosunun tarihçesi, Accademia Italiana della Cucina'nın tescilli bolonez tarifi, Artusi'nin klasik tarifleri ve profesyonel mutfak için...

Makarna sosu, haşlanmış makarnaya tat, nem ve bütünlük veren hazırlıktır. Türkiye’deki menülerde en sık görülen üç İtalyan makarna sosu napoliten (domates ve fesleğen), bolonez (Bologna usulü kıymalı ragù) ve arabiatadır (acı biberli domates sosu). Üçü de domatesle yapılır; ama yağ, et, pişirme süresi ve eşleştikleri makarna bakımından birbirinden ayrılır.
İçerik Tablosu
- Makarna sosu nedir? Sugo, salsa ve ragù farkı
- Napoliten sos (napolitan sos) nedir, nasıl yapılır?
- Domates İtalyan sosuna nasıl girdi?
- Bolonez sos nedir? Accademia’nın tescilli tarifi
- 2023 tarifi: 6 kişilik malzemeler
- Artusi’nin bolonez tarifi: domatessiz
- Bolonez soslu makarna: neden tagliatelle?
- Arabiata sos ve penne arabiata
- Üç sos bir bakışta
- Profesyonel mutfakta makarna sosu: porsiyon, üretim, saklama
- Sık sorulan sorular
- Makarna sosu çeşitleri nelerdir?
- Bolonez sos nedir, içinde ne var?
- Napoliten sos ile arabiata sos arasındaki fark nedir?
- Bolonez soslu makarna için hangi makarna kullanılır?
- Penne arabiata ne demek?
- Bolonez sosa süt konur mu?
- Kaynakça
Bu üç adın İtalya’daki karşılıkları da Türkiye’deki kullanımdan biraz farklıdır. Bolonez, Bologna’da ragù alla bolognese diye anılır ve tarifi 1982’den beri resmî bir belgeyle kayıt altındadır. Napoliten (napolitan sos) adı Türkiye’de yerleşmiş bir menü adıdır; İtalyanca kaynaklarda aynı sosa daha çok salsa ya da sugo di pomodoro denir. Arabiata ise Roma’nın all’arrabbiata, yani “öfkeli” sosudur. Bu rehberde üç sosu Accademia Italiana della Cucina’nın tescilli tarifi, Pellegrino Artusi’nin ilk kez 1891’de yayımlanan klasiği ve Roma’nın resmî turizm kaynakları üzerinden; profesyonel mutfak için porsiyon, saklama ve sık hatalarla birlikte ele alıyoruz.
Makarna sosu nedir? Sugo, salsa ve ragù farkı
İtalyan mutfak dilinde makarnaya giden sos için üç kelime öne çıkar. Sugo, pişirme sırasında oluşan özsu ya da basit sostur; salsa, ayrıca hazırlanıp süzülen ve başka yemeklerde de kullanılan sostur; ragù ise etin uzun süre pişirildiği koyu sostur. Pellegrino Artusi (1820-1911), La scienza in cucina e l’arte di mangiar bene adlı kitabında bu ayrımı açıkça yapar: Domates sugo’su “basit olmalı”, yani yalnızca pişirilip süzülmüş domatesten oluşmalıdır; salsa ise ayrı bir tariftir (Artusi, No. 6 ve 125). Artusi’nin kitabı ilk kez 1891’de yazarın kendi parasıyla, 1.000 adet basılmıştır (Forlimpopoli Belediyesi).
Makarnanın kendisi de sosun başarısını belirler. Britannica, makarnanın durum buğdayının endosperminden elde edilen irmikten (semolina) yapıldığını ve domates, krema, deniz ürünü ya da et bazlı soslarla servis edildiğini yazar (Britannica). Artusi de en iyi makarnaların durum buğdayından yapılanlar olduğunu, bunların doğal “balmumu rengi”yle ayırt edildiğini belirtir. Şekil ve sos eşleşmesi için Dünyada En Popüler 10 Makarna Çeşidi yazımıza da bakabilirsiniz.
Napoliten sos (napolitan sos) nedir, nasıl yapılır?
Napoliten sos, domatesin zeytinyağı ya da tereyağında soğan veya sarımsakla kısa süre pişirilip fesleğenle tatlandırılmasıyla yapılan yalın bir domates sosudur. Artusi’nin “Napoli usulü makarna II” (Maccheroni alla napoletana II) tarifi bugünkü napoliten sosa en yakın klasik metindir: Üç kişilik 300 gram uzun makarna için iki kalın dilim soğan 30 gram tereyağı ve iki kaşık zeytinyağında kavrulur, soğan sıkılıp çıkarılır; aynı yağa kabuğu soyulmuş, doğranmış ve çekirdekleri olabildiğince ayıklanmış 500 gram domates ile iri doğranmış fesleğen eklenir. Koyulaşan sos 50 gram çiğ tereyağı ve Parmesan ile makarnaya karıştırılır. Artusi’ye göre penne bu sosu uzun makarnadan daha iyi tutar (Artusi, No. 86).
Artusi’nin genel amaçlı domates salsası ise biraz farklıdır: Çeyrek soğan, bir diş sarımsak, bir parmak boyu kereviz sapı, fesleğen ve maydanozdan yapılan kıyma, zeytinyağı, tuz, karabiber ve yedi-sekiz domatesle birlikte ateşe konur; sos “akışkan bir krema” kıvamına gelince süzgeçten geçirilir. Artusi bu salsanın tereyağı ve peynirle sosu yapılmış makarnaları “güzelleştirmek” için çok uygun olduğunu yazar (Artusi, No. 125).
Ad karışıklığına dikkat: İtalyancada “alla napoletana” ifadesi her zaman yalın domates sosunu anlatmaz. Artusi’nin “Napoli usulü makarna I” tarifinde jambon, kuru üzüm ve çam fıstığıyla doldurulmuş bir parça et, domates ve suyla kısık ateşte uzun süre pişirilir; makarna bu etli sosla ve keskin peynirle karıştırılır, et ise ayrıca yenir (Artusi, No. 85). Bu tarif, bugün Napoli ragù’su diye bilinen etli sosa yakındır. Menüde “napoliten” yazan bir tabağın etsiz domates sosu olduğu Türkiye’deki yerleşik kullanımdır.
Domates İtalyan sosuna nasıl girdi?
Accademia Italiana della Cucina’nın yayın organı Civiltà della Tavola‘da Francesco Sorrentino’nun aktardığına göre domatesin İtalya’daki ilk yazılı kaydı 1557’ye, Mattioli’nin “pomi d’oro”yu patlıcan gibi kızartılarak yenen bir meyve olarak anlattığı metne uzanır. İtalya’da basılan ilk domates tarifleri ise “oldukça geç”, 1692-1694’te Antonio Latini’nin Lo scalco alla moderna adlı eserinde yer alır; bunlardan biri haşlanmış etlere eşlik eden “İspanyol usulü domates sosu”dur (Sorrentino, 2004). Tarihçi David Gentilcore da domatesin üç yüzyıl içinde İtalyan mutfağına egemen olduğunu ve 19. yüzyılda fabrika üretimine geçildiğini anlatır (Gentilcore, 2010). Domates sosunun Fransız klasik mutfağındaki yeri için Fransız mutfağının 5 ana sosu yazımıza bakabilirsiniz.
Bolonez sos nedir? Accademia’nın tescilli tarifi
Bolonez sos, kıymanın soğan, havuç ve kereviz sapından oluşan bir sebze tabanı (soffritto), şarap ve az miktarda domatesle saatlerce kısık ateşte pişirilmesiyle yapılan Bologna usulü ragù’dur. Tarifin “resmî” bir metni vardır: Accademia Italiana della Cucina, ragù alla bolognese tarifini ilk kez 17 Ekim 1982’de Bologna Ticaret Odası’na (Camera di commercio) yatırmıştır. 20 Nisan 2023’te ise Akademi’nin üç Bologna delegasyonundan oluşan bir çalışma komitesinin hazırladığı güncel tarif noter senediyle odaya teslim edilmiş ve 1982 metninin yerini almıştır. Belge, odanın Palazzo della Mercanzia’daki arşivinde saklanır. Bu, 1972’de tagliatelle ile başlayan iş birliğinde tescil edilen 34. Bologna tarifidir (Bologna Ticaret Odası, 2023; duyuru).
Oda, güncellemenin gerekçesini restoranlar, geleneksel aileler ve gastronomi uzmanları arasında yapılan bir araştırmaya, malzeme, pişirme kabı ve ısı kaynaklarındaki gelişmelere ve değişen beslenme alışkanlıklarına bağlar. 1982 metninin malzeme listesi bu bültenlerde yer almadığı için iki sürümü kalem kalem karşılaştırmıyoruz.
2023 tarifi: 6 kişilik malzemeler
- 400 gram iri çekilmiş dana kıyma
- 150 gram taze domuz pançetası (pancetta), dilimlenmiş
- Yarım soğan, bir havuç, bir kereviz sapı (her biri yaklaşık 60 gram)
- Bir bardak kırmızı ya da beyaz şarap
- 200 gram domates püresi (passata) ve bir yemek kaşığı çift konsantre salça
- Hafif et ya da sebze suyu (bulyon da olur); yoksa su
- Bir bardak tam yağlı süt (isteğe bağlı)
- Üç yemek kaşığı sızma zeytinyağı, tuz, karabiber
Pançeta, 24-26 santimetre çapında, ağır tabanlı bir tencerede zeytinyağıyla eritilir. Bıçakla ince kıyılmış sebzeler kısık-orta ateşte renk almadan yumuşatılır. Kıyma eklenip yaklaşık on dakika kavrulur, şarap tamamen buharlaşana kadar pişirilir, ardından salça ve passata eklenir. Kapak kapalı, kısık ateşte yaklaşık 2 saat (tercihe ve etin türüne göre 3 saate kadar) pişirilir, gerektikçe sıcak et suyu eklenir. Süt kullanılacaksa pişirmenin ortasında eklenir ve tamamen çekilmesi beklenir. Tuz ve biber sonda ayarlanır. Akademi’ye göre iyi bir ragù’nun rengi “koyu turuncu”, dokusu sarıp sarmalayan ve kremamsı olmalıdır (Accademia Italiana della Cucina, 2023).
Tarifin notları da en az malzeme listesi kadar öğreticidir. Geleneksel et parçası diyafram eti “cartella”dır; bugün bulmak zor olduğu için kolajeni bol ön kesimler (kol, döş, karın gibi) ya da bunların karışımı önerilir. Etlerin ve soffritto’nun ayrı ayrı kavrulup sonra birleştirildiği modern bir yöntem de kabul edilir.
| Serbest varyantlar | Kullanılmaması gerekenler | İsteğe bağlı eklemeler |
|---|---|---|
| Yaklaşık yüzde 60 dana ve yüzde 40 domuz (fileto ya da boyun) karışımı; bıçakla kıyılmış et; rulo ya da düz pançeta; bir tutam muskat | Dana yavrusu (vitello), tütsülenmiş pançeta, yalnızca domuz eti, sarımsak, biberiye, maydanoz ve diğer otlar, baharatlar; şarap yerine brendi; kıvam için un | Tavuk ciğeri, yüreği ve taşlığı; kabuğu soyulmuş domuz sosisi; sona doğru haşlanmış bezelye; ıslatılmış kuru porçini mantarı |
Artusi’nin bolonez tarifi: domatessiz
Bolonez sosun bugünkü hâli tarihsel olarak sabit değildir. Artusi’nin “Bologna usulü makarna” (Maccheroni alla bolognese) tarifinde domates hiç yoktur. 500 gramı aşkın makarna için 150 gram yağsız dana yavrusu eti (tercihen fileto), 50 gram tuzlu domuz eti (carnesecca), 40 gram tereyağı, çeyrek soğan, yarım havuç, iki kereviz sapı, “çok az” bir tutam un ve et suyu kullanılır; isteyen muskat ekler. Et küp doğranır, sebzelerle birlikte tereyağında renk alana kadar pişirilir, un serpilir ve et suyuyla pişirme tamamlanır. Artusi, sosun kuru mantar, trüf ya da tavuk ciğeriyle zenginleştirilebileceğini, sonunda yarım bardak krema eklenebileceğini yazar (Artusi, No. 87).
Karşılaştırma ilginçtir: Artusi’nin kullandığı dana yavrusu eti ve un, 2023 tarifinde açıkça “kullanılmaz” listesindedir. Artusi ayrıca Bologna’da bu yemek için orta boy, kalın cidarlı kısa makarnaların (denti di cavallo) tercih edildiğini, makarnanın sofraya “kuru değil, biraz sosun içinde yüzerek” gelmesi gerektiğini not eder.
Bolonez soslu makarna: neden tagliatelle?
Dünyada “spagetti bolonez” diye bilinen tabak, Bologna’da tercih edilen eşleşme değildir. Bologna Ticaret Odası Başkanı Valerio Veronesi, 2023’teki tescil vesilesiyle ziyaretçilerin “spaghetti alla bolognese” fikrinin yerini gerçek ragù’nun ve “iyi bir tabak ragù’lu tagliatelle”nin alması gerektiğini söylemiştir (AGI, 2023).

Arabiata sos ve penne arabiata
Arabiata (all’arrabbiata), sarımsakla kokulandırılmış zeytinyağına kuru acı biber (peperoncino) eklenip soyulmuş domatesle kısa sürede, yüksek ateşte pişirilen acı bir Roma sosudur. Roma’nın resmî turizm sitesi kökeninin belirsiz olduğunu, ancak sosun kesinlikle 20. yüzyılda ortaya çıktığını yazar; Ada Boni’nin klasik yemek kitabı Il talismano della felicità‘da “sugo all’arrabbiata” adıyla yer aldığı, İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra Roma’nın trattoria ve osteria’larında yaygınlaştığı aktarılır. Tabak, Fellini’nin Roma (1972) ve Marco Ferreri’nin La grande abbuffata (1973) filmlerinde de görünür (Turismo Roma).
Aynı kaynağın dört kişilik tarifinde 400 gram penne rigate, 400 gram konserve soyulmuş domates, iki diş sarımsak, damak zevkine göre acı biber, sızma zeytinyağı, tuz ve isteğe bağlı maydanoz kullanılır. Sarımsak yağda kızartılıp acı biber eklenir; sarımsak çıkarılır, ezilmiş domatesler eklenir ve sos yüksek ateşte yaklaşık 10 dakika pişirilir. Al dente haşlanmış penneler sosun içinde çevrilir. Rendelenmiş pecorino romano geleneksel tarifte yoktur; bazı modern versiyonlarda isteğe bağlı olarak eklenir. Kaynağın en net kuralı acılıkla ilgilidir: Yeterince acı değilse sos “arabiata” sayılmaz (Turismo Roma).
Penne’nin bu sosla eşleşmesi tesadüf değildir: Çizgili yüzeyi ve borusu, akışkan domates sosunu içinde ve yüzeyinde tutar. Artusi de domates sosu için penne’nin uzun makarnadan “daha iyi” olduğunu yazmıştır. Makarnanın haşlama derecesi için Aldente Nedir? yazımıza bakabilirsiniz.
Üç sos bir bakışta
| Sos | Yağ ve taban | Ana malzeme | Pişirme | Klasik makarna | Peynir |
|---|---|---|---|---|---|
| Napoliten (sugo / salsa di pomodoro) | Tereyağı ve zeytinyağı; soğan (ya da sarımsak) | Soyulmuş, çekirdeği alınmış domates; fesleğen | Kısa; sos koyulaşınca | Uzun makarna ya da penne (Artusi) | Parmesan |
| Bolonez (ragù alla bolognese) | Pançeta ve zeytinyağı; soğan, havuç, kereviz | Dana kıyma, şarap, passata ve salça, isteğe bağlı süt | 2-3 saat, kapalı, kısık ateş | Tagliatelle | Parmesan (yaygın kullanım) |
| Arabiata (all’arrabbiata) | Zeytinyağı; sarımsak (çıkarılır) | Soyulmuş domates, kuru acı biber | Yaklaşık 10 dakika, yüksek ateş | Penne rigate | Geleneksel değil; pecorino isteğe bağlı |
Profesyonel mutfakta makarna sosu: porsiyon, üretim, saklama
Porsiyon ve maliyet mantığı: Kaynak tarifler kişi başı miktarı hesaplamayı kolaylaştırır. HORECA TREND hesabıyla Accademia’nın 6 kişilik tarifi kişi başına yaklaşık 67 gram dana kıyma, 25 gram pançeta, 30 gram sebze ve 33 gram passata eder. Artusi’nin napoliten tarifi kişi başı 100 gram makarna için yaklaşık 167 gram domates, Roma’nın arabiata tarifi ise 100 gram penne için 100 gram soyulmuş domates öngörür.
- Parti üretim: Bolonez, uzun pişme süresi nedeniyle önceden ve büyük partiler hâlinde üretilmeye en uygun sostur. Napoliten taban sos olarak önceden hazırlanabilir; arabiata ise 10 dakikalık bir sos olduğu için servis anında tava başına üretime uygundur.
- Soğutma ve saklama: ABD Tarım Bakanlığı Gıda Güvenliği Servisi (FSIS), pişmiş yiyeceklerin iki saat içinde (32 °C’nin üzerindeki ortamlarda bir saat içinde) buzdolabına alınmasını, büyük miktarların hızlı soğuması için sığ kaplara bölünmesini önerir. Buzdolabında 3-4 gün, dondurucuda yaklaşık 3-4 ay saklama öngörülür; soslar yeniden ısıtılırken iyice kaynatılmalıdır (USDA FSIS).
- Makarna ile sosu tavada buluşturmak: Hem Artusi hem Roma tarifi makarnanın sosun içinde birleştirilmesini ister. Artusi’ye göre makarna az pişirilmeli ve tabakta kuru kalmamalıdır.
- Menüde dürüst adlandırma: Tescilli bolonez tarifinde taze domuz pançetası vardır. Domuz eti kullanılmayan mutfaklarda tarif değiştirildiğinde menüde “bolonez usulü” ya da “kıymalı ragù” demek, misafire daha doğru bilgi verir.
| Sos | Sık hata | Sonuç | Önlem |
|---|---|---|---|
| Bolonez | Sarımsak, biberiye, un eklemek | Tescilli tariften uzaklaşma | Accademia 2023 listesine uyun; aroma soffritto ve uzun pişirmeden gelsin |
| Bolonez | Kısa ve yüksek ateşte pişirmek | Sert et, keskin domates tadı | Kapalı tencerede, kısık ateşte 2-3 saat; gerektikçe sıcak et suyu |
| Napoliten | Domates kabuk ve çekirdeğini bırakmak | Acımsı tat, sulu doku | Artusi gibi domatesi soyup çekirdeklerini ayıklayın ya da sosu süzün |
| Arabiata | Acıyı çekingen tutmak | Sıradan bir domates sosu | Acı biberi yağda kokulandırın; Roma kaynağına göre acı sosun kimliğidir |
| Tümü | Makarnayı ayrı tabakta, sosu üstüne dökerek servis | Kuru makarna, tabak dibinde sos | Al dente makarnayı sosla tavada birleştirin |
Sık sorulan sorular
Makarna sosu çeşitleri nelerdir?
İtalyan mutfağında makarna sosları kabaca domates bazlı soslar (napoliten, arabiata), etli ragù’lar (bolonez, Napoli ragù’su), tereyağı ve peynirli soslar, sebze ve deniz ürünlü soslar olarak gruplanabilir. Türkiye’deki menülerde en sık görülen üçü napoliten, bolonez ve arabiatadır; üçünün de ortak tabanı domatestir.
Bolonez sos nedir, içinde ne var?
Bolonez sos, İtalyancada ragù alla bolognese denen, Bologna usulü kıymalı ve uzun pişirilen bir sostur. Accademia Italiana della Cucina’nın 2023’te tescil ettirdiği tarifte iri çekilmiş dana kıyma, taze domuz pançetası, soğan, havuç, kereviz sapı, şarap, domates püresi ve salçası, et ya da sebze suyu ve isteğe bağlı süt bulunur. Sarımsak, biberiye, maydanoz ve un kullanılmaz.
Napoliten sos ile arabiata sos arasındaki fark nedir?
İkisi de domates sosudur. Napoliten sos fesleğenle tatlandırılan yumuşak bir sostur. Arabiata ise sarımsakla kokulandırılmış zeytinyağına kuru acı biber (peperoncino) eklenerek yapılır ve belirgin biçimde acıdır; Roma’nın resmî turizm sitesine göre yeterince acı değilse arabiata sayılmaz.
Bolonez soslu makarna için hangi makarna kullanılır?
Bologna’da ragù geleneksel olarak yumurtalı, geniş şerit makarna olan tagliatelle ile servis edilir. Bologna Ticaret Odası Başkanı Valerio Veronesi de 2023’teki tescil töreninde “spaghetti alla bolognese” yerine tagliatelle ile ragù’yu önermiştir. Artusi ise kalın cidarlı, kısa ve borulu bir makarna önerir.
Penne arabiata ne demek?
Arabiata, İtalyanca all’arrabbiata ifadesinin Türkçe yazımıdır; “öfkeli usulü” anlamına gelir ve adını sosun acılığından alır. Penne arabiata, kalemi andıran çizgili penne makarnanın (penne rigate) bu acı domates sosuyla servis edildiği Roma klasiğidir.
Bolonez sosa süt konur mu?
Accademia Italiana della Cucina’nın 2023 tarifinde bir bardak tam yağlı süt isteğe bağlıdır; pişirmenin ortasında eklenir ve tamamen çekilene kadar pişirilir. Pellegrino Artusi’nin klasik tarifinde ise süt yoktur, isteğe bağlı olarak sosun sonunda yarım bardak krema eklenir.
Kaynakça
- Accademia Italiana della Cucina. “Ricetta aggiornata del tradizionale ragù alla bolognese”. Bologna Ticaret Odası’na 20 Nisan 2023’te tescil edilen tarif. accademiaitalianadellacucina.it
- Camera di commercio di Bologna. “Deposito della rinnovata ricetta del vero Ragù alla bolognese” (basın bülteni, 20 Nisan 2023) ve kurum duyurusu (21 Nisan 2023). bo.camcom.it; bo.camcom.it/it/node/4213
- Artusi, Pellegrino. La scienza in cucina e l’arte di mangiar bene (790 tarifli baskı). Project Gutenberg, e-kitap no. 59047, 2019. gutenberg.org/ebooks/59047 (kamu malı)
- Comune di Forlimpopoli. “Pellegrino Artusi”. pellegrinoartusi.it
- Sorrentino, Francesco. “Il pomodoro della regina”. Civiltà della Tavola, sayı 146, Accademia Italiana della Cucina, 2004, s. 14-15. accademiaitalianadellacucina.it
- Gentilcore, David. Pomodoro! A History of the Tomato in Italy. Columbia University Press, 2010. degruyterbrill.com
- Turismo Roma (Roma Capitale, Dipartimento Grandi Eventi, Sport, Turismo e Moda). “Penne all’arrabbiata”. turismoroma.it
- AGI. “Vero ragù bolognese, la ricetta aggiornata”. 20 Nisan 2023. agi.it
- Encyclopaedia Britannica. “Pasta”. britannica.com
- U.S. Department of Agriculture, Food Safety and Inspection Service. “Leftovers and Food Safety”. fsis.usda.gov
Not: Artusi alıntıları HORECA TREND tarafından Türkçeye çevrilmiştir; özgün metin kamu malıdır. Bu içerikteki görseller, HORECA TREND kaynak gösterilerek ve değiştirilmeden paylaşılabilir (CC BY-ND 4.0).




İlk yorumu siz yapın...